Arbitration
He tūranga nui te whakawāteatanga ki te whakatau i ngā tautohetohe i roto i te taiao arumoni, ture hoki o te kāinga.
Ko ngā take o te aronga arumoni hōu e whai ana ki te taumira tika, tere, utu hoki o ngā tautohetohe. Ko te tikanga o tēnei, ko te whakatau i ngā whakahēnga ki tētahi āhuatanga e rite ana ki ngā nuinga e pā ana ki te nuinga me te matatinitanga o ngā take.
Hei whakarite kia tutuki tēnei whāinga i roto i te aronga o te kāinga, ka tukuna e te Pokapū Taumira Tautohe o Aotearoa (NZDRC) ētahi momo ratonga aronga e whakaritea ana ki ngā hiahiatanga a ngā rōpū arumoni. Kei roto i ēnei:
- ad hoc arbitrations;
- ngā aronga ā-iwi i raro i ngā Ture o AotearoaDRC; me
- ko ngā aronga i raro i ngā ture ā-iwi 'ētahi atu'.
Tirohanga Whānui Tukanga
Tīmata ana i te tukanga
Me whakaae nga rōpū ki te whakauru ki te aronga. Ka taea tēnei e rātau i mua, i muri rānei i te putanga mai o te tautohetohe.
Te wāhuitanga o tētahi rūnanga whakawā ā-iwi
I roto i te 3 rā Mahi, ka whakatūria he rūnanga whakawā i roto i te 3 Rā Mahi, ākuanei rānei mo nga kēhi whawhai.
Hui aronga
Ko te tikanga o te hui tohutohu hai whakatoko i te whanonga māia o te tukanga.
Tukunga o te kēhi
Ka tukuna e ia rōpū he kōrero tuhituhi e whakarārangi ana i nga take, i nga whakaaturanga, me nga tohenga ture.
Whakarongo
Tērā pea he whakarongo whai tikanga, ahakoa he mea noa iho kia whakahaeretia nga āhuatanga i runga i nga pepa.
Ētahi atu mōhiohio, ngā toronga pae me ngā tirohanga
Tērā pea ka tonoa e te rūnanga whakawā he mōhiohio anō mai i tētahi rōpū hai āwhina i a rātau whakataunga.
Whakawhiwhinga
I muri iho i te whiwhinga o te rūnanga whakawā i nga mōhiohio katoa e hiahiatia ana e ia, ka whakawhiwhia e te rūnanga whakawā tana whakawhiwhinga e herea ana ki nga rōpū.
Utu o te aronga
Ko to mātau arotahi ko te tuku rongoā tukanga utu. Kimihia ētahi atu mea mo te utu o te aronga.
Hipanga 1. Tīmata ana i te tukanga
Hei tīmata, me whakaae nga rōpū e rua ki te whakamahi i te aronga. Ka taea tēnei e rātau mā te whakauru atu ki te wāhanga aronga o te Pokapū Taumira Tautohe o Aotearoa (NZDRC) i roto i ta rātau kānataraki. Mā tēnei ka taea te whakatau i ngā whakahēnga ā muri ake, i ngā tautohe rānei mā te whakamahi i te aronga.
Ahakoa kāore i whakaurua te whiti i roto i ta rātau kānataraki, ka taea tonutia e rātou te whakamahi i te aronga mā te waitohu i tētahi whakaaetanga aronga i muri i te putanga mai o te tautohetohe.
Mēnā i whakaae nga rōpū ki te whakahaere i mua i te putanga o te tautohetohe, me tuku e te tangata e hiahia ana ki te tīmata i te tukanga (e kiia nei ko te kaituku) tētahi Pānui o te Arbitration kia whakamōhio atu ki tērā taha (te urupare) e hiahia ana rātau kia whakataua te tautohe e te aronga.
Hei tīmata i te tukanga, ka pā te kaikau ki AotearoaDRC. Kātahi ka whakaritea he Rēhita ki te kēhi hei āwhina i nga rōpū, o rātau kaitohutohu, me te rūnanga whakahaere puta noa i te tukanga whakahaere.
Hipanga 2. Wāhui o tētahi Rūnanga Arbitral
Ko te Pokapū Taumira Tautohe o Aotearoa (NZDRC) te kawenga mo te whakatū i te rūnanga whakawā, engari rawa mēnā kua whakaae kē nga rōpū ki a wai e hiahia ana rātau ki te whakatū.
I te nuinga o te wā, kotahi tonu te rūnanga whakawā, engari i ētahi take, ka whakatūria he rūnanga tangata tokotoru. Ka whakaritea he wāhui ina whiwhi a NZDRC i tētahi taupānga me te utunga haumarutanga mō ngā utu me ngā utu a te rūnanga ā-rōpū.
Mēnā he tangata tauwhāiti tā ngā rōpū, me tutuki e taua tangata ētahi paearu, ā, me whakaae a NZDRC ki a rātou he pai, takitahi, tōkeke hoki.
Ina tīpako ana i tētahi arbitrator, ka whakaaro a NZDRC ki ētahi momo take pēnei i ngā whakaaetanga i waenganui i ngā rōpū, te āhua me te uara o te tautohetohe, me te wāteatanga o te tangata kia pai, kia pai hoki te whakahaere i te kēhi. Ko te tikanga kia tōkeke, kia noho motuhake hoki te kaiwhakahaere i whakaritea i nga rōpū. He whakamutunga ngā wāhui a NZDRC, ā, kua whakaūngia ki tētahi Pānui Wāhui i tukuna e te Rēhita.
Tuhipoka: Ka whakamahia ngā whakaritenga me te rūnanga ā-rohe.
Hipanga 3. Hui aronga
I te nuinga o te wā, ka whakaritea e te kaiwhakahaere he hui tuatahi. Ko te take o tēnei hui ko te kōrero mō ngā taipitopito wā me ngā taipitopito ā-mahi, pēnei i ngā mōhiohio e whakaaro ana ngā rōpū ki te whakarato, ki te wā hoki. Mā tēnei huarahi haumaru ki te whakahaere i te kēhi e āwhina ki te whakarite kia mārama te katoa mō ngā mea ka tūpono, ā, āhea, ā, e whakahau ana i te tukanga kia rōnaki, kia pai hoki te whakahaere.
Hipanga 4. Tukunga o te kēhi
I muri i te hui tuatahi, me whakarite ia rōpū me te tuku i ta rātau tukunga kēhi ki te kaiwhakahaere me ērā atu rōpū katoa e pā ana. Ko te tikanga kei tēnei tukunga ko ngā tuhinga tautoko me ngā whakaaturanga hāngai katoa.
Me mārama te whakamārama i te tukunga kēhi i te āhua me te take o te tautohetohe, nga take pono me te ture, te tūnga o ia rōpū mo ēnei take, me ngā hua e rapu ana rātau. Mēnā he kirimana e pā ana, me whakauru tētahi tārua, ngā wāhanga hāngai rānei. Tērā anō, me whai tauākī, pūrongo, tuhinga, ētahi atu whakaaturanga rānei e whakawhirinaki ana te rōpū ki te tautoko i ā rātou tohenga.
I te nuinga o te wā, ko te tukanga mo te whakawhiti ko:
- Ko te hunga take e mahi ana i ta rātau take;
- Ko te urupare e mahi ana i to rātau wawao; me
- Ko te hunga kerēme e mahi ana i tētahi whakautu.
Hipanga 5. Whakarongo
Ina whakawhiti ngā rōpū i ngā tuhinga hāngai katoa, ā, ki te kore e whakaae kia haere tonu i runga anake i aua tuhinga (me te kore whakarongo), ka whakahōtakatia he whakarongo tika.
I te nuinga o nga take, tērā pea ka whakatakotoria e nga rōpū he kōrero tūwhera poto i mua i te tirohanga whakawhiti a nga kaiwhakaatu. Ko te tikanga ka pānuitia te whakaaturanga kaiwhakaatu, ko te tikanga kaore he take o te kaiwhakaatu ki te whakaatu rānei i to rātau whakaaturanga. Engari, ka arotahi kē te whakarongo ki te whakamātau i te kaiwhakaatu i runga anō i ta rātau kōrero kaiwhakaatu tuhituhi. Tērā anō pea ka pātai atu te rūnanga whakawā mo ētahi kaiwhakaatu.
Ka taea te tuku i ngā tukunga kati i te mutunga o te whakarongo, i te nuinga o te wā e tuhituhi ana i muri i te rā whakarongo.
Hipanga 6. Ētahi atu mōhiohio, ngā toronga pae me ngā tirohanga
Ahakoa te wā i mua i te whakawhiwhinga (te ingoa mo tētahi whakataunga a te kaiwhakahaere), ka tono pea tētahi kaiwhakahaere mō ētahi atu mōhiohio mēnā kei te rongo rātou kāore i te tika, kāore rānei i te tika te taipitopito, te mārama rānei mō rātou kia mahi i tētahi whakataunga mōhiotia, tika hoki.
I muri i te whiwhinga o tēnei mōhiohio tāpiri, ka whai mana ētahi atu rōpū i roto i te tautohetohe ki te tuku urupare. Ko te tikanga kia tāpaetia tēnei urupare ki te kaiwhakahaere me ērā atu rōpū.
I ētahi wā, he wāhanga o te tukanga whakarongo, ka hiahiatia pea tētahi toro pae, te arotakenga rānei, engari mēnā kei roto i te whakahēnga ngā rawa ōkiko, ngā tauwāhi, ngā here rānei e hiahiatia ana kia kitea i te tuatahi mō tētahi mōhiotanga tika me te aromatawai. Mā tēnei ka taea e te kaiwhakahaere te mātaki i te take o te tautohetohe i roto i tōna horopaki tūturu, ā, ka whakahohe i tētahi whakataunga mōhiotia ake, tika hoki.
Hipanga 7. Whakawhiwhinga
Ko te rūnanga whakawā mo te tuku i tētahi whakawhiwhinga e whakatau ana i ia take tautohetohe e pā ana ki a ia.
Ka puta mai tēnei i muri i te arotakenga āta tirotiro i ngā tukunga, ngā tuhinga, ngā whakaaturanga i whakaratoa e ngā rōpū, ngā mōhiohio mai i te whakarongo, me ētahi atu mōhiohio e tonoa ana.
Ka hoatu tuhituhitia te whakawhiwhinga, ā, kei roto hoki he whakamāramatanga o ngā take i muri, engari rawa mēnā ka whakaae kē nga rōpū. He here ā ture te whakawhiwhinga, a, ka taea te whakaū mo nga rōpū e rua.
Ngā tūmahi panuku
Ngā pātai Got?
Whakapā atu ki tā mātou tīma Rēhita e āwhina ana i a koe ki te tāutu i te rongoā tika ki tō raruraru.
Kei te kimi i tētahi whiti tauira?
Uru atu ki tā mātou kaiārahi katoa ki ngā whiti tauira mō ā mātou kōwhiringa tukanga katoa.
E whakaae ana ki te whakauru ki te aronga
Tonoa he whakaaetanga tātauira mai i tā mātou tīma Rēhita.
Whakapā atu
Whakapā atu ki tā mātou tīma i tēnei rā kia kite me pēhea tātau e āwhina ai